انواع دستگاهها و تکنیکهای رادیوتراپی را میتوان از دو دیدگاه اصلی دستهبندی کرد: نوع دستگاه تولید یا انتقال پرتو و تکنیک مورد استفاده برای رساندن دوز به تومور.
۱. دستگاههای اصلی رادیوتراپی
- شتابدهنده خطی (LINAC): رایجترین دستگاه رادیوتراپی خارجی است و با تولید پرتوهای فوتونی یا الکترونی، امکان درمان دقیق بسیاری از تومورها را فراهم میکند.
- دستگاه کبالت-۶۰: از یک منبع رادیواکتیو کبالت برای تولید پرتو گاما استفاده میکند. امروزه کاربرد آن نسبت به شتابدهنده خطی محدودتر است.
- دستگاههای براکیتراپی (Brachytherapy): منبع پرتوزا در داخل یا در مجاورت تومور قرار میگیرد تا دوز بالا مستقیماً به ناحیه هدف برسد.
- دستگاههای پرتودرمانی با پروتون: بهجای فوتون از پروتونهای پرانرژی استفاده میکنند و به دلیل ویژگیهای فیزیکی پروتون، در برخی موارد امکان کاهش دوز دریافتی بافتهای سالم وجود دارد.
- سیستمهای رادیوسرجری مانند Gamma Knife و CyberKnife: برای درمان بسیار دقیق ضایعات منتخب، بهویژه در مغز و برخی نقاط دیگر بدن، طراحی شدهاند.
۲. تکنیکهای مدرن رادیوتراپی
سهبعدی کانفورمال (3D-CRT)
با استفاده از تصاویر CT و طراحی میدانهای تابشی، پرتوها به شکلی متناسب با شکل تومور تنظیم میشوند.
رادیوتراپی با شدت تعدیلشده (IMRT)
شدت پرتو در قسمتهای مختلف میدان درمانی تغییر میکند. این روش امکان تطبیق بهتر دوز با شکل تومور و کاهش دوز برخی اندامهای حساس را فراهم میکند.
رادیوتراپی قوسی با شدت تعدیلشده (VMAT)
نوعی تکنیک پیشرفته است که در آن دستگاه در حین چرخش حول بیمار، شدت و شکل پرتو را بهصورت پویا تغییر میدهد.
رادیوتراپی هدایتشده با تصویر (IGRT)
با استفاده از تصویربرداری پیش از یا حین درمان، موقعیت تومور و بیمار بررسی میشود تا دقت هدفگیری افزایش یابد.
رادیوتراپی استریوتاکتیک (SRS/SRT)
برای رساندن دوز بسیار دقیق به ضایعات کوچک، بهخصوص در مغز و سیستم عصبی، استفاده میشود.
رادیوتراپی استریوتاکتیک بدن (SBRT/SABR)
مشابه رادیوتراپی استریوتاکتیک است، اما برای برخی تومورهای خارج از مغز، مانند تومورهای منتخب ریه، کبد، پروستات و ستون فقرات، کاربرد دارد.
رادیوتراپی تطبیقی (Adaptive Radiotherapy)
در طول دوره درمان، بر اساس تغییرات آناتومی بیمار یا تومور، برنامه درمانی مجدداً ارزیابی و در صورت نیاز اصلاح میشود.
براکیتراپی
منبع پرتوزا در داخل بدن یا نزدیک تومور قرار میگیرد. این روش میتواند بهصورت داخلحفرهای (Intracavitary)، داخلبافتی (Interstitial) یا انواع دیگر انجام شود.